Lãi suất vay ngân hàng vừa nhích lên là chi phí công trình cũng đội theo gần như ngay lập tức. Chúng tôi từng đồng hành cùng một nhà thầu ký hợp đồng thi công trị giá hơn ba mươi tỷ đồng. Để có tiền mua vật liệu ngay từ đầu, đơn vị này vay ngân hàng ngay khi khởi công. Chỉ ba tháng sau, lãi suất tăng thêm gần hai điểm phần trăm mỗi năm. Khoản lãi phải trả hàng tháng vì thế phình ra rõ rệt. Trong khi đó, tiến độ thanh toán từ chủ đầu tư vẫn giữ nguyên như hợp đồng ban đầu. Câu chuyện này không hiếm trong ngành xây dựng những năm gần đây.
Trong mảng tin tức tổng hợp ngành xây dựng, lãi suất cho vay là chủ đề được nhắc đến thường xuyên. Tuy vậy, phần lớn doanh nghiệp chỉ thật sự chú ý khi khoản lãi đã tăng. Họ hiếm khi theo dõi xu hướng từ sớm để có phương án dự phòng. Đó chính là khoảng trống mà bài viết này muốn lấp đầy, và chúng tôi hy vọng bạn đọc xong sẽ có thêm vài việc cụ thể để làm ngay.
Lãi suất biến động tác động đến dòng tiền dự án như thế nào?
Dòng tiền dự án là luồng tiền thực tế chảy vào và chảy ra suốt quá trình thi công. Tiền chảy ra gồm chi phí mua vật liệu, lương công nhân và lãi vay ngân hàng. Tiền chảy vào chủ yếu đến từ các đợt thanh toán của chủ đầu tư, theo tiến độ nghiệm thu từng hạng mục. Hai luồng này không đều nhau. Chính khoảng lệch giữa chúng quyết định doanh nghiệp có đủ tiền mặt hay không.
Khi lãi vay tăng bất ngờ, khoản chảy ra phình to hơn hẳn so với bảng dự toán. Nếu khoản chảy vào không tăng tương ứng, doanh nghiệp rất dễ thiếu tiền mặt tạm thời. Điều đáng lo là khoảng hụt này thường xuất hiện đúng lúc công trình đang cần vốn nhất, chẳng hạn khi vừa đổ móng hoặc vừa nhập lô thép lớn. Lúc đó, mọi quyết định đều phải đưa ra nhanh, và thường là với giá không mấy có lợi.
Lãi suất thả nổi khiến kế hoạch tài chính dễ vỡ
Phần lớn hợp đồng vay vốn xây dựng hiện nay áp dụng lãi suất thả nổi. Mức lãi không cố định suốt thời gian vay mà được điều chỉnh theo chu kỳ ba hoặc sáu tháng, dựa trên lãi suất tham chiếu của ngân hàng. Khi thị trường biến động mạnh, mức tham chiếu có thể nhảy khá nhanh. Có thời điểm lãi vay tăng từ khoảng tám phần trăm lên mười hai, mười ba phần trăm mỗi năm chỉ trong vài tháng.
Nhiều doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ cập nhật thông tin lãi suất khá chậm. Họ lập dự toán vay ngay khi khởi công rồi gần như không rà soát lại. Đến khi ngân hàng gửi thông báo điều chỉnh, kế toán mới nhận ra con số chênh lệch đã lớn hơn nhiều so với bảng tính ban đầu. Lúc đó, việc đàm phán lại với chủ đầu tư thường đã muộn.
Khi lợi nhuận công trình bị bào mòn vì chi phí vay
Chi phí vay tăng sẽ làm giảm lợi nhuận thực tế của dự án nếu doanh nghiệp không có phương án ứng phó từ trước. Với một công trình có lãi vay chiếm khoảng ba phần trăm tổng chi phí, việc lãi suất tăng thêm hai, ba điểm phần trăm có thể khiến khoản này đội lên gần gấp rưỡi. Với những công trình biên lợi nhuận mỏng, chỉ khoảng năm đến bảy phần trăm, rủi ro càng rõ ràng hơn.
Chúng tôi từng tính thử cho một khách hàng. Dự án bốn mươi tỷ đồng, vay hai mươi tỷ trong sáu tháng thi công. Lãi vay ban đầu tính ở mức chín phần trăm mỗi năm, tương đương khoảng chín trăm triệu đồng cho cả giai đoạn. Khi lãi suất nhích lên mười hai phần trăm, con số này tăng thêm khoảng ba trăm triệu đồng. Với biên lợi nhuận dự kiến chỉ sáu phần trăm giá trị hợp đồng, khoản phát sinh đó đã chiếm hơn một phần mười lợi nhuận cả dự án.
Chúng tôi thường khuyên kế toán công trình rà soát lại cách phân bổ chi phí trước khi cân nhắc vay thêm. Việc phân biệt chi phí trực tiếp và gián tiếp ngay từ khâu dự toán giúp nhìn rõ khoản nào có thể co giãn khi lãi suất biến động, khoản nào bắt buộc phải giữ. Nhờ vậy, doanh nghiệp biết nên cắt giảm ở đâu trước, thay vì cắt đều trên toàn bộ ngân sách.
Nhà cung cấp và thầu phụ cũng chịu ảnh hưởng dây chuyền
Ảnh hưởng của lãi suất không dừng lại ở doanh nghiệp thi công chính. Nó lan sang khả năng thanh toán cho nhà cung cấp và thầu phụ trong suốt quá trình xây dựng. Khi dòng tiền eo hẹp, doanh nghiệp thường ưu tiên trả lãi ngân hàng đúng hạn trước, để tránh bị chuyển sang nhóm nợ xấu. Các khoản trả cho nhà cung cấp vật liệu hay thầu phụ vì thế dễ bị chậm lại.
Chúng tôi từng chứng kiến một công trình nhà xưởng chậm tiến độ gần một tháng. Nguyên nhân trực tiếp là đơn vị cung cấp thép giãn đơn hàng, do bị nợ thanh toán từ kỳ trước. Nhưng gốc rễ không phải doanh nghiệp làm ăn kém. Lãi vay tăng đột ngột đúng lúc dòng tiền căng nhất mới là nguyên nhân sâu xa. Chậm thanh toán chỉ vài tuần cũng đủ khiến thầu phụ rút bớt nhân công khỏi công trường. Tiến độ chung vì vậy kéo theo chậm, và dự án có nguy cơ bị phạt hợp đồng với chủ đầu tư.
Cách chúng tôi giúp doanh nghiệp xây dựng ứng phó với biến động lãi suất
Không doanh nghiệp nào kiểm soát được lãi suất thị trường. Nhưng cách doanh nghiệp chuẩn bị trước những biến động đó hoàn toàn nằm trong tay họ. Dưới đây là những hướng đi mà chúng tôi thường tư vấn cho khách hàng trong ngành xây dựng.
Theo dõi tin tức lãi suất đều đặn, không đợi nước đến chân
Việc đầu tiên nên làm là theo dõi thường xuyên tin tức thị trường tài chính. Bạn không cần là chuyên gia tài chính mới đọc được xu hướng này. Chỉ cần theo dõi định kỳ thông báo lãi suất điều hành của Ngân hàng Nhà nước, cùng lãi suất huy động của vài ngân hàng thương mại lớn. Khi lãi suất huy động tăng liên tục qua hai, ba kỳ công bố, đó thường là tín hiệu sớm cho thấy lãi vay doanh nghiệp cũng sắp điều chỉnh theo.
Chúng tôi khuyên kế toán lập một bảng theo dõi riêng, cập nhật lãi suất vay thực tế mỗi quý và so sánh với mức đã tính trong dự toán. Phát hiện chênh lệch sớm một quý, doanh nghiệp còn thời gian đàm phán lại tiến độ thanh toán với chủ đầu tư. Như vậy sẽ không bị động khi hóa đơn lãi vay đã về tới nơi. Bạn có thể tham khảo thêm cách kế toán xây dựng lưu hồ sơ chứng từ để việc đối chiếu lãi vay diễn ra gọn gàng hơn.
Trích quỹ dự phòng riêng cho rủi ro lãi suất
Việc thứ hai, và không kém phần quan trọng, là xây dựng một quỹ dự phòng tài chính riêng. Quỹ này không phải khoản tiền để nằm im. Đó là phần lợi nhuận được trích lại có chủ đích, dành cho tình huống chi phí vay vượt dự toán. Nhiều doanh nghiệp có kinh nghiệm thường trích khoảng hai đến ba phần trăm giá trị hợp đồng cho quỹ này. Nên tách riêng với quỹ bảo hành công trình, vì mục đích sử dụng hoàn toàn khác nhau.
Cách xây quỹ dự phòng lãi suất có nhiều điểm tương đồng với cách hạch toán dự phòng bảo hành công trình sau bàn giao. Cả hai đều là khoản trích trước cho một rủi ro có khả năng xảy ra nhưng chưa xảy ra. Điểm khác là dự phòng lãi suất cần linh hoạt hơn, vì biến động lãi suất khó đoán hơn nhiều so với tỷ lệ hỏng hóc sau bàn giao.
Cân nhắc cố định lãi suất trong một giai đoạn
Một hướng khác là chủ động đàm phán với ngân hàng để cố định lãi suất trong một khoảng thời gian nhất định, thường từ sáu đến mười hai tháng. Mức lãi cố định thường cao hơn lãi thả nổi tại thời điểm ký một chút. Đổi lại, doanh nghiệp có kế hoạch dòng tiền chắc chắn hơn và không bị động khi thị trường biến động.
Ngân hàng thường chỉ chấp nhận cố định lãi suất với doanh nghiệp có lịch sử trả nợ tốt, hoặc công trình có hợp đồng đầu ra rõ ràng. Vì vậy, chúng tôi khuyên đưa yêu cầu này ngay từ khi đàm phán hợp đồng vay ban đầu, đừng đợi lãi suất tăng rồi mới xin điều chỉnh. Lúc đó, vị thế đàm phán đã yếu đi nhiều.
Dự báo dòng tiền theo từng giai đoạn thi công
Dự báo dòng tiền theo từng giai đoạn thi công giúp ích rất nhiều khi lãi suất khó lường. Doanh nghiệp làm tốt khâu này sẽ sớm phát hiện giai đoạn nào dòng tiền căng nhất. Từ đó, họ chủ động thu xếp vốn trước, thay vì phải vay gấp với lãi suất bất lợi đúng lúc cần tiền nhất.
Một số đơn vị kế toán xây dựng cũng đã bắt đầu thử ứng dụng AI để dự báo doanh thu và dòng tiền. Công cụ này ban đầu dành cho phòng kinh doanh, nhưng vẫn hữu ích khi kế toán công trình cần nhìn trước vài tháng dòng tiền sẽ biến động ra sao.
Kết luận
Theo dõi sát biến động lãi suất vay giúp doanh nghiệp xây dựng quản lý dòng tiền dự án hiệu quả hơn. Đừng đợi đến khi ngân hàng gửi thông báo điều chỉnh mới bắt đầu tính toán lại. Một bảng theo dõi lãi suất cập nhật đều đặn, cùng một quỹ dự phòng trích đúng mức, là những việc doanh nghiệp nào cũng có thể bắt tay làm ngay trong quý này.
Nếu bạn đang tìm thêm tin tức tổng hợp ngành xây dựng và các chủ đề về chi phí, hồ sơ hay chứng từ công trình, đội ngũ chúng tôi vẫn cập nhật đều đặn trên trang. Dòng tiền dự án có thể dao động theo lãi suất, nhưng chuẩn bị kỹ từ sớm luôn giúp doanh nghiệp giữ thế chủ động.